सुनिल ब. भुल
विश्व समाजमा भयका राज्यहरू अर्थात् देशहरू राजनीतिक दल, राजनीतिक विचार र राजनीतिक दृष्टिकोणबाट अछुत छैनन। समाजलाई रुढीवादी सोच देखि वैज्ञानिक सोच सम्म पुर्याउने पनि राजनीतिक चेतले नै गरेको छ । संसारमा विगत देखि वर्तमान सम्म वैचारिक तवरबाट नियाल्दा समाजमा रुढीवादी सोच देखि वैज्ञानिक सोच भयका व्यक्तिहरूको जन्म भएको छ र समाजलाई प्रतक्ष्य रूपमा प्रभाव पनि उक्त व्यक्तिहरूको सोचाइ, बुझाइ, र समाजमा गरिरहेको व्यवहारले पारेको देखिन्छ ।
समाज कस्तो छ, कुन दिशातिर लम्किरहेको छ र समाजको गति कति र कता छ भन्ने विषयको केन्द्रबिन्दु भनेको समाजमा भयका समाजलाई मार्गनिर्देश र नेतृत्व गर्ने साथै समाजले विश्वास गरेर सो ठाउँमा शासन पद्धति कायम गरेका व्यक्तिहरूमा मूलतः प्रश्न खडा हुने र जिम्मेवार हुने गर्दछ । समाजलाई अहिलेको विश्वसमाज अनुरूप सञ्चालन गर्ने की अथवा रुढीवादी सोच सहित सञ्चालन गर्ने भन्ने किराको बुझाइ र व्यबहार शासन गर्ने व्यक्तिमा भर परी रहेको हुन्छ । कुनै पनि ठाउँमा बसोबास गरी आइरहेका मानिसहरूलाई कस्तो खालको ज्ञान दिने, कस्ता कार्यमा संलग्न गराउने साथै व्यावहारिक रूपमा कसलाई कस्तो गर्ने भन्ने विषयमा पनि ज्ञान हुनु पर्ने हुन्छ ।
मूलतः कुनै एक देशलाई मात्र केन्द्रमा नराखी विश्व समुदायलाई केन्द्रमा राखेर हेर्ने हो भने समाज, देशको नेतृत्व फरक फरक व्यक्तिहरूले गरी आई रहेका छ र नेतृत्व अनुरूप को फल पनि प्रतक्ष्य रूपमा सम्बन्धित ठाउँमा आमजनताहरूले भोग गरी रहेको हुन्छ ।
विश्व इतिहास देखि बर्तमान कालखण्ड सम्म आई पुग्दा संसारमा विशेषत तीन प्रकारका सोच भएका नेतृत्वकर्ता देखिँदै आई रहेको देखिन्छ, जुन चाहिँ निम्नानुसार देख्न सकिन्छ ।
एरिस्टोटल द्वारा दृढताका मोडहरू:-
क. इथोस (ETHOS) – राजनीतिज्ञले इमानदारी, चरित्र र विश्वसनीयता देखाएर मानिसहरूलाई विश्वस्त पार्छ।
ख. लोगोस ( LOGOS) – राजनीतिज्ञले आफ्नो कुरालाई समर्थन गर्न तथ्य, तथ्याङ्क र स्पष्ट तर्क प्रयोग गर्छन्।
ग. पाथोस (PATHOS) – राजनीतिज्ञले मानिसहरूको भावनालाई प्रभाव पार्ने प्रयास गर्छ – आशा, डर, गर्व, वा सहानुभूति।
समाजमा भयका सर्वसाधारण व्यक्तिहरूलाई विभिन्न खालका विचार विमर्श गरी आफ्नो जालमा पार्ने र आफूलाई सहज, सरल र फाइदाजनक कार्यमा संलग्न गराउनको निमित्त भयनभयका सोच विचार व्यक्त गरी समाजमा अरु भन्दा ठूलो पल्टिने कार्य गरेका धेरै उहाहरणहरु देख्न सकिन्छ।
माथि उल्लेखित विचारहरूलाई विस्तृत रूपमा हेर्नको लागि हामीले निम्नानुसार उदाहरण सहित अध्ययन गरौं र हामी कस्तो खालको विचार भएका व्यक्तिहरू हौ र कस्तो विचार भएका ब्यक्तिहरुको मातहतमा छौं भन्ने कुराको निष्कर्ष आफैले निकालौं ।
इथोस (Ethos) भनेको प्राचीन ग्रीक दर्शनबाट आएको एक महत्वपूर्ण अवधारणा हो, जसलाई विशेषगरी अरिस्टोटलले वाक्चातुर्य (Rhetoric) को सन्दर्भमा विकास गरेका हुन्। इथोसको अर्थ वक्ता वा व्यक्तिको चरित्र, नैतिकता, विश्वसनीयता र आचरण हो, जसका आधारमा समाजले उसलाई विश्वास गर्छ या गर्दैन। कुनै व्यक्ति के भन्छ भन्ने मात्र होइन, कसले भन्छ भन्ने कुरा पनि इथोससँग जोडिएको हुन्छ। सत्यनिष्ठा, इमानदारी, जिम्मेवारीबोध, अनुशासन र नैतिक आचरण इथोसका मुख्य आधार हुन्। त्यसैले इथोस भन्नाले केवल भाषणको शैली होइन, व्यक्तिको दीर्घकालीन जीवनशैली, व्यवहार र मूल्य–मान्यताको समष्टि बुझिन्छ।
इथोसयुक्त सोच भएको व्यक्ति मूलतः नैतिक र मूल्यआधारित सोच राख्ने हुन्छ। यस्तो व्यक्तिले आफ्नो व्यक्तिगत फाइदाभन्दा समाज, सत्य र न्यायलाई प्राथमिकता दिन्छ। उसले बोलेको कुरा र गरेको कामबीच समानता हुन्छ, जसलाई व्यवहारमा “कुरा र कर्मको एकता” भनिन्छ। उदाहरणका लागि, कुनै शिक्षकले इमानदारी, परिश्रम र अनुशासनको पाठ पढाउँछ भने उसले आफ्नै जीवनमा पनि त्यही अभ्यास गरेको हुनुपर्छ—यही इथोस हो। यस्तै, राजनीतिमा इथोस भएको नेताले जनताको नाममा भाषण मात्र होइन, पारदर्शी काम, उत्तरदायित्व र नैतिक निर्णयमार्फत आफ्नो विश्वसनीयता निर्माण गर्छ। इथोसयुक्त सोच भएका व्यक्ति आलोचना सहन सक्ने, आत्मसमीक्षा गर्ने र गल्ती स्वीकार गर्ने स्वभावका हुन्छन्।
समाजमा इथोसको प्रभाव गहिरो र दीर्घकालीन हुन्छ। जब समाजका नेतृत्व तह—जस्तै शिक्षक, पत्रकार, बुद्धिजीवी, राजनीतिक नेता, न्यायाधीश—इथोसयुक्त हुन्छन्, तब समाजमा विश्वास, स्थायित्व र नैतिक संस्कार बलियो हुन्छ। तथ्यका रूपमा हेर्दा, उच्च नैतिक मापदण्ड भएका संस्थाहरूमा भ्रष्टाचार कम, जनविश्वास बढी र दीर्घकालीन विकास सम्भव हुन्छ भन्ने कुरा सामाजिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्। यसको उल्टो, जब इथोस कमजोर हुन्छ—अर्थात् बोल्ने र गर्ने फरक हुन्छ—त्यसले समाजमा निराशा, अविश्वास र मूल्यको पतन निम्त्याउँछ। त्यसैले इथोस केवल व्यक्तिगत गुण नभई सामाजिक पूँजी (social capital) पनि हो, जसले समाजलाई सही दिशामा अघि बढाउन मद्दत गर्छ।
इथोसयुक्त व्यक्तिहरूका उदाहरण इतिहास र वर्तमान दुवैमा भेटिन्छन्। महात्मा गान्धीलाई लिन सकिन्छ—उनले अहिंसा र सत्यको कुरा मात्र गरेनन्, आफ्नो जीवन नै त्यसअनुसार जिए, जसले करोडौँ मानिसलाई प्रेरित गर्यो। नेपालकै सन्दर्भमा, समाजसेवा, शिक्षा वा पत्रकारितामा इमानदारीपूर्वक काम गर्ने व्यक्तिहरू पनि इथोसका उदाहरण हुन्, जसको बोलीभन्दा उनको आचरण बलियो प्रमाण बन्छ। यस्ता व्यक्तिहरू तुरुन्त लोकप्रिय नहुन सक्छन्, तर समयसँगै उनीहरूको विश्वासनीयता गहिरो हुन्छ। निष्कर्षमा, इथोस सोच भएको व्यक्ति समाजको नैतिक कम्पास हो—जसले गलत र सही छुट्याउने आधार दिन्छ र दीर्घकालीन सामाजिक रूपान्तरणको जग बसाल्छ।
लोगोस (Logos) भनेको प्राचीन ग्रीक दर्शनबाट विकसित भएको एक केन्द्रीय अवधारणा हो, जसलाई अरिस्टोटलले वाक्चातुर्य (Rhetoric) का तीन आधार—इथोस, पाथोस र लोगोस—मध्ये तर्क, तथ्य, प्रमाण र कारण–परिणामको आधारमा बुझाउने शक्तिका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
लोगोसको मूल अर्थ “विवेक”, “तर्क” वा “युक्ति” हो। यसले भावनामा होइन, तथ्य, तथ्याङ्क, वैज्ञानिक प्रमाण, ऐतिहासिक उदाहरण र तार्किक निष्कर्षमा आधारित भएर कुरा राख्ने शैलीलाई जनाउँछ। कुनै विचार कति सही छ भन्ने कुरा त्यसको भावनात्मक अपिलले होइन, त्यसको तर्कसंगत संरचना र प्रमाणले निर्धारण गर्छ—यही नै लोगोसको सार हो।
लोगोसयुक्त सोच भएको व्यक्ति विवेकशील, विश्लेषणात्मक र प्रश्न गर्ने स्वभावको हुन्छ। यस्तो व्यक्तिले हल्ला, अफवाह वा भावनात्मक उत्तेजनामा निर्णय गर्दैन, बरु प्रमाण खोज्छ, तथ्य तुलना गर्छ र कारण–परिणामको सम्बन्ध बुझ्न खोज्छ। उदाहरणका लागि, कुनै नीतिगत निर्णय गर्दा लोगोस सोच भएको व्यक्ति “यसको लागत कति छ?”, “लाभ के हो?”, “वैकल्पिक उपाय के–के छन्?” भन्ने प्रश्न उठाउँछ। वैज्ञानिक, अर्थशास्त्री, योजनाकार, इन्जिनियर वा अनुसन्धानकर्ता प्रायः लोगोसप्रधान सोच राख्ने व्यक्ति हुन्। यस्ता मानिसहरू बहसमा व्यक्तिगत आक्रमणभन्दा तथ्य र डेटा प्रयोग गर्छन्, जसले संवादलाई गम्भीर र परिणाममुखी बनाउँछ।
समाजमा लोगोसको प्रभाव अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र संरचनात्मक हुन्छ। लोगोस बलियो भएको समाजमा नीति निर्माण प्रमाणमा आधारित (evidence-based policy) हुन्छ, जसले दीर्घकालीन विकास सम्भव बनाउँछ। तथ्यका रूपमा, शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र अर्थतन्त्रमा सफल भएका धेरै देशहरूले योजना बनाउँदा अनुसन्धान, तथ्याङ्क र विश्लेषणलाई आधार मानेका छन्। यसको विपरीत, जब समाज भावनात्मक नारामा मात्र चल्छ र तर्कलाई बेवास्ता गर्छ, तब गलत निर्णय, स्रोतको दुरुपयोग र अस्थिरता बढ्छ। त्यसैले लोगोसले समाजलाई भावनात्मक भीडबाट विवेकशील नागरिक समाजतर्फ डोर्याउने काम गर्छ।
लोगोस सोच भएका व्यक्तिहरूका उदाहरण इतिहासदेखि वर्तमानसम्म स्पष्ट देखिन्छन्। अरिस्टोटल स्वयं, जसले दर्शन, राजनीति र विज्ञानलाई तर्क र विश्लेषणमार्फत व्यवस्थित गरे, लोगोसको उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। आधुनिक समयमा अल्बर्ट आइन्स्टाइनलाई लिन सकिन्छ—उनका सिद्धान्तहरू भावना होइन, गणितीय तर्क र प्रमाणमा आधारित थिए, जसले विज्ञानको दिशा नै बदलिदियो। नेपालकै सन्दर्भमा, तथ्य र अध्ययनका आधारमा नीति सुझाव दिने योजनाविद्, अनुसन्धानकर्ता र केही जिम्मेवार पत्रकारहरू पनि लोगोस सोचका प्रतिनिधि हुन्। यस्ता व्यक्तिहरू तत्काल भावनात्मक समर्थनभन्दा दीर्घकालीन समाधानमा केन्द्रित हुन्छन्, र यही कारण लोगोस समाजको बौद्धिक मेरुदण्ड मानिन्छ।
पाथोस (Pathos) भनेको प्राचीन ग्रीक दर्शन र वाक्चातुर्यको एक महत्वपूर्ण अवधारणा हो, जसलाई अरिस्टोटलले Rhetoric मा इथोस र लोगोससँगै तेस्रो आधारका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। पाथोसको अर्थ मानव भावना, अनुभूति, संवेदना र मनोवैज्ञानिक प्रभावसँग सम्बन्धित हुन्छ। कुनै विचार, भाषण वा सन्देशले श्रोताको मन छोयो कि छोएन, सहानुभूति, करुणा, क्रोध, आशा, डर वा गर्व जस्ता भावनालाई कत्तिको छुन्छ—त्यही पाथोस हो। पाथोस तथ्य वा नैतिकताभन्दा बढी भावनात्मक अपिलमा आधारित हुन्छ, जसले मानिसलाई सोच्न मात्र होइन, महसुस गर्न बाध्य बनाउँछ।
पाथोसयुक्त सोच भएको व्यक्ति अत्यन्तै संवेदनशील, भावनात्मक रूपमा सचेत र मानवीय अनुभूतिमा केन्द्रित हुन्छ। यस्तो व्यक्तिले निर्णय गर्दा तर्कभन्दा भावना र अनुभवलाई बढी महत्व दिन सक्छ। उदाहरणका लागि, कुनै सामाजिक अन्याय देख्दा पाथोस सोच भएको व्यक्ति तत्काल पीडितप्रति सहानुभूति देखाउँछ, सहयोगका लागि अग्रसर हुन्छ र भावनात्मक भाषामा आवाज उठाउँछ। कवि, लेखक, कलाकार, अभियन्ता, वक्ता तथा सामाजिक आन्दोलनका अगुवा प्रायः पाथोसप्रधान सोच भएका हुन्छन्। यस्ता व्यक्तिहरूले शब्द, संगीत, दृश्य र कथामार्फत मानिसको हृदय छोएर परिवर्तनको चाहना जगाउन सक्छन्।
समाजमा पाथोसको प्रभाव अत्यन्त शक्तिशाली र दोहोरो प्रकृतिको हुन्छ। सकारात्मक रूपमा हेर्दा, पाथोसले समाजमा करुणा, एकता, मानवता र सामाजिक न्यायप्रतिको चेतना बढाउँछ। इतिहासका धेरै सामाजिक आन्दोलन—जस्तै दासप्रथाविरुद्धको संघर्ष, महिला अधिकार, मानव अधिकार—भावनात्मक अपिलकै कारण जनसमर्थन जुटाउन सफल भएका हुन्। तथ्यका रूपमा, केवल तथ्य र नीति भन्दा पीडितको कथा, आँसु र अनुभूतिले जनमतलाई छिटो बदल्ने क्षमता राख्छ। तर नकारात्मक पक्षमा, यदि पाथोसलाई तर्क र नैतिकताबाट अलग गरियो भने यसले भीड मानसिकता, अतिरञ्जना, हल्ला र भावनात्मक उन्माद पनि जन्माउन सक्छ, जसले गलत निर्णयतर्फ समाजलाई धकेल्न सक्छ।
पाथोस सोच भएका व्यक्तिहरूका उदाहरण विश्व र नेपाली समाज दुवैमा प्रशस्त छन्। महात्मा गान्धीका भाषणहरूमा भावनात्मक अपिल, पीडितप्रतिको सहानुभूति र नैतिक पीडा व्यक्त हुने गर्थ्यो, जसले जनतालाई आन्दोलनमा सहभागी गरायो। आधुनिक समयमा मार्टिन लुथर किङ जुनियरको “I Have a Dream” भाषण पाथोसको उत्कृष्ट उदाहरण हो, जसले समानताको भावनालाई गहिरो रूपमा छुयो। नेपालमा पनि सामाजिक अभियन्ता, कवि, गीतकार र युद्ध–पीडितका पक्षमा आवाज उठाउने व्यक्तिहरू पाथोस सोचका प्रतिनिधि हुन्। निष्कर्षमा, पाथोस समाजको संवेदनशील आत्मा हो—जसले मानिसलाई मानवीय बनाउँछ, तर सन्तुलनका लागि यसलाई लोगोस र इथोससँग जोडिनु आवश्यक हुन्छ।
इथोस, लोगोस र पाथोस मध्य नेपाली समाजमा कस्तो सोच भएको नेतृत्वकर्ता को खाचो छ ??
नेपाली समाजको वर्तमान अवस्थालाई हेर्दा नेतृत्वकर्तामा इथोस, लोगोस र पाथोस तीनै सोचको सन्तुलित संयोजनको खाँचो देखिन्छ, तर प्राथमिक रूपमा इथोस (नैतिकता र विश्वसनीयता) बलियो भएको नेतृत्व अत्यावश्यक छ। नेपालमा राजनीति र सार्वजनिक जीवनप्रति जनविश्वास घट्नुको मुख्य कारण बोल्ने र गर्नेबीचको दूरी, भ्रष्टाचार र उत्तरदायित्वको अभाव हो। विभिन्न अध्ययन र सार्वजनिक प्रतिवेदनहरूले देखाएअनुसार जब नेतृत्व नैतिक रूपमा कमजोर हुन्छ, तब नीति जतिसुकै राम्रो भए पनि कार्यान्वयन हुँदैन। त्यसैले नेपाली समाजमा पहिले विश्वास पुनःस्थापित गर्न सक्ने, इमानदार, पारदर्शी र जनउत्तरदायी नेतृत्व—अर्थात् इथोसप्रधान नेतृत्व—सबैभन्दा जरुरी देखिन्छ।
त्यससँगै नेपाली समाजलाई दिगो विकास र संरचनात्मक सुधारतर्फ लैजान लोगोस (तर्क र तथ्यमा आधारित सोच) अनिवार्य छ। संघीयता कार्यान्वयन, आर्थिक सुधार, रोजगारी सिर्जना, शिक्षा र स्वास्थ्य सुधारजस्ता जटिल विषय भावनात्मक नाराले होइन, तथ्य, योजना र प्रमाणमा आधारित निर्णयले मात्र समाधान हुन्छन्। तथ्यका रूपमा, योजना र बजेट कार्यान्वयनमा तथ्यगत अध्ययनको कमी हुँदा परियोजना अलपत्र पर्ने, लागत बढ्ने र जनअपेक्षा पूरा नहुने समस्या बारम्बार देखिएको छ। त्यसैले दूरदृष्टि, तथ्य विश्लेषण र दीर्घकालीन सोच भएको लोगोसप्रधान नेतृत्व बिना नेपाली समाज स्थायी समृद्धितर्फ जान सक्दैन।
पाथोस (भावनात्मक संवेदना) पनि नेपाली समाजमा नेतृत्वका लागि अपरिहार्य तत्व हो, किनकि नेपाल विविधता, पीडा र असमानताले भरिएको समाज हो। गरिबी, बेरोजगारी, आप्रवासन, द्वन्द्वपीडित र सीमान्तकृत समुदायका पीडालाई नबुझ्ने नेतृत्व जनतासँग जोडिन सक्दैन। तर तथ्यले देखाउँछ—केवल भावनात्मक भाषणमा सीमित नेतृत्वले अल्पकालीन समर्थन त पाउन सक्छ, दीर्घकालीन समाधान दिन सक्दैन। त्यसैले निष्कर्षमा, नेपाली समाजलाई अहिले इथोसलाई आधार बनाएर, लोगोसले दिशा देखाउने र पाथोसले जनतासँग आत्मीयता जोड्ने सन्तुलित नेतृत्वकर्ता को सबैभन्दा बढी खाँचो छ।
यथार्थ रूपमा जनतालाई नेतृत्व छनोट गर्न सुझाव दिनुपर्दा सबैभन्दा पहिला इथोस (नैतिकता र विश्वसनीयता) लाई आधार मान्नुपर्छ भन्ने देखिन्छ। कारण स्पष्ट छ—इमानदारी, चरित्र र उत्तरदायित्व नभएको नेतृत्वसँग लोगोसको ज्ञान वा पाथोसको भावनात्मक क्षमता भए पनि त्यसले जनहितमा काम गर्दैन। नेपाली समाजमा विगतका अनुभवहरूले देखाएको तथ्य के हो भने राम्रो भाषण (पाथोस) र आकर्षक योजना (लोगोस) हुँदाहुँदै पनि नैतिक धरातल कमजोर हुँदा शासन असफल भएको छ। त्यसैले जनताले “के भन्छ?” भन्दा पहिले “कसरी बाँच्छ र कसरी काम गर्छ?” भन्ने प्रश्नबाट छनोट सुरु गर्नुपर्छ।
तर इथोसलाई एक्लै पर्याप्त ठान्नु पनि यथार्थवादी हुँदैन, त्यसैले दोस्रो चरणमा लोगोस र पाथोसलाई सन्तुलनमा हेर्नु आवश्यक छ। तथ्य र तर्कमा आधारित सोच (लोगोस) बिना नेतृत्वले देशका जटिल समस्या समाधान गर्न सक्दैन, र जनताको पीडा बुझ्ने संवेदना (पाथोस) बिना जनसमर्थन र सामाजिक एकता सम्भव हुँदैन। त्यसैले व्यवहारिक सुझाव के हो भने—जनताले नेतृत्व छनोट गर्दा इथोसलाई अनिवार्य शर्त, लोगोसलाई क्षमता मापनको आधार र पाथोसलाई जनतासँग जोडिने गुणका रूपमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। यही सन्तुलित दृष्टिकोण नै यथार्थ र दिगो विकल्प हो।
- सुनिल बहादूर भुल
