सुनिल भुल ✍️✍️

विश्व समाजमा भयका राज्यहरू अर्थात् देशहरू राजनीतिक दल, राजनीतिक विचार र राजनीतिक दृष्टिकोणबाट अछुत छैनन। समाजलाई रुढीवादी सोच देखि वैज्ञानिक सोच सम्म पुर्याउने पनि राजनीतिक चेतले नै गरेको छ । संसारमा विगत देखि वर्तमान सम्म वैचारिक तवरबाट नियाल्दा समाजमा रुढीवादी सोच देखि वैज्ञानिक सोच भयका व्यक्तिहरूको जन्म भएको छ र समाजलाई प्रतक्ष्य रूपमा प्रभाव पनि उक्त व्यक्तिहरूको सोचाइ, बुझाइ, र समाजमा गरिरहेको व्यवहारले पारेको देखिन्छ ।

समाज कस्तो छ, कुन दिशातिर लम्किरहेको छ र समाजको गति कति र कता छ भन्ने विषयको केन्द्रबिन्दु भनेको समाजमा भयका समाजलाई मार्गनिर्देश र नेतृत्व गर्ने साथै समाजले विश्वास गरेर सो ठाउँमा शासन पद्धति कायम गरेका व्यक्तिहरूमा मूलतः प्रश्न खडा हुने र जिम्मेवार हुने गर्दछ । समाजलाई अहिलेको विश्वसमाज अनुरूप सञ्चालन गर्ने की अथवा रुढीवादी सोच सहित सञ्चालन गर्ने भन्ने किराको बुझाइ र व्यबहार शासन गर्ने व्यक्तिमा भर परी रहेको हुन्छ । कुनै पनि ठाउँमा बसोबास गरी आइरहेका मानिसहरूलाई कस्तो खालको ज्ञान दिने, कस्ता कार्यमा संलग्न गराउने साथै व्यावहारिक रूपमा कसलाई कस्तो गर्ने भन्ने विषयमा पनि ज्ञान हुनु पर्ने हुन्छ ।

मूलतः कुनै एक देशलाई मात्र केन्द्रमा नराखी विश्व समुदायलाई केन्द्रमा राखेर हेर्ने हो भने समाज, देशको नेतृत्व फरक फरक व्यक्तिहरूले गरी आई रहेका छ र नेतृत्व अनुरूप को फल पनि प्रतक्ष्य रूपमा सम्बन्धित ठाउँमा आमजनताहरूले भोग गरी रहेको हुन्छ ।

विश्व इतिहास देखि बर्तमान कालखण्ड सम्म आई पुग्दा संसारमा विशेषत तीन प्रकारका सोच भएका नेतृत्वकर्ता देखिँदै आई रहेको देखिन्छ, जुन चाहिँ निम्नानुसार देख्न सकिन्छ ।

एरिस्टोटल द्वारा दृढताका मोडहरू:-

क. इथोस (ETHOS) – राजनीतिज्ञले इमानदारी, चरित्र र विश्वसनीयता देखाएर मानिसहरूलाई विश्वस्त पार्छ।

ख. लोगोस ( LOGOS) – राजनीतिज्ञले आफ्नो कुरालाई समर्थन गर्न तथ्य, तथ्याङ्क र स्पष्ट तर्क प्रयोग गर्छन्।

ग. पाथोस (PATHOS) – राजनीतिज्ञले मानिसहरूको भावनालाई प्रभाव पार्ने प्रयास गर्छ – आशा, डर, गर्व, वा सहानुभूति।

समाजमा भयका सर्वसाधारण व्यक्तिहरूलाई विभिन्न खालका विचार विमर्श गरी आफ्नो जालमा पार्ने र आफूलाई सहज, सरल र फाइदाजनक कार्यमा संलग्न गराउनको निमित्त भयनभयका सोच विचार व्यक्त गरी समाजमा अरु भन्दा ठूलो पल्टिने कार्य गरेका धेरै उहाहरणहरु देख्न सकिन्छ।

माथि उल्लेखित विचारहरूलाई विस्तृत रूपमा हेर्नको लागि हामीले निम्नानुसार उदाहरण सहित अध्ययन गरौं र हामी कस्तो खालको विचार भएका व्यक्तिहरू हौ र कस्तो विचार भएका ब्यक्तिहरुको मातहतमा छौं भन्ने कुराको निष्कर्ष आफैले निकालौं ।

इथोस (Ethos) भनेको प्राचीन ग्रीक दर्शनबाट आएको एक महत्वपूर्ण अवधारणा हो, जसलाई विशेषगरी अरिस्टोटलले वाक्चातुर्य (Rhetoric) को सन्दर्भमा विकास गरेका हुन्। इथोसको अर्थ वक्ता वा व्यक्तिको चरित्र, नैतिकता, विश्वसनीयता र आचरण हो, जसका आधारमा समाजले उसलाई विश्वास गर्छ या गर्दैन। कुनै व्यक्ति के भन्छ भन्ने मात्र होइन, कसले भन्छ भन्ने कुरा पनि इथोससँग जोडिएको हुन्छ। सत्यनिष्ठा, इमानदारी, जिम्मेवारीबोध, अनुशासन र नैतिक आचरण इथोसका मुख्य आधार हुन्। त्यसैले इथोस भन्नाले केवल भाषणको शैली होइन, व्यक्तिको दीर्घकालीन जीवनशैली, व्यवहार र मूल्य–मान्यताको समष्टि बुझिन्छ।

इथोसयुक्त सोच भएको व्यक्ति मूलतः नैतिक र मूल्यआधारित सोच राख्ने हुन्छ। यस्तो व्यक्तिले आफ्नो व्यक्तिगत फाइदाभन्दा समाज, सत्य र न्यायलाई प्राथमिकता दिन्छ। उसले बोलेको कुरा र गरेको कामबीच समानता हुन्छ, जसलाई व्यवहारमा “कुरा र कर्मको एकता” भनिन्छ। उदाहरणका लागि, कुनै शिक्षकले इमानदारी, परिश्रम र अनुशासनको पाठ पढाउँछ भने उसले आफ्नै जीवनमा पनि त्यही अभ्यास गरेको हुनुपर्छ—यही इथोस हो। यस्तै, राजनीतिमा इथोस भएको नेताले जनताको नाममा भाषण मात्र होइन, पारदर्शी काम, उत्तरदायित्व र नैतिक निर्णयमार्फत आफ्नो विश्वसनीयता निर्माण गर्छ। इथोसयुक्त सोच भएका व्यक्ति आलोचना सहन सक्ने, आत्मसमीक्षा गर्ने र गल्ती स्वीकार गर्ने स्वभावका हुन्छन्।

समाजमा इथोसको प्रभाव गहिरो र दीर्घकालीन हुन्छ। जब समाजका नेतृत्व तह—जस्तै शिक्षक, पत्रकार, बुद्धिजीवी, राजनीतिक नेता, न्यायाधीश—इथोसयुक्त हुन्छन्, तब समाजमा विश्वास, स्थायित्व र नैतिक संस्कार बलियो हुन्छ। तथ्यका रूपमा हेर्दा, उच्च नैतिक मापदण्ड भएका संस्थाहरूमा भ्रष्टाचार कम, जनविश्वास बढी र दीर्घकालीन विकास सम्भव हुन्छ भन्ने कुरा सामाजिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्। यसको उल्टो, जब इथोस कमजोर हुन्छ—अर्थात् बोल्ने र गर्ने फरक हुन्छ—त्यसले समाजमा निराशा, अविश्वास र मूल्यको पतन निम्त्याउँछ। त्यसैले इथोस केवल व्यक्तिगत गुण नभई सामाजिक पूँजी (social capital) पनि हो, जसले समाजलाई सही दिशामा अघि बढाउन मद्दत गर्छ।

इथोसयुक्त व्यक्तिहरूका उदाहरण इतिहास र वर्तमान दुवैमा भेटिन्छन्। महात्मा गान्धीलाई लिन सकिन्छ—उनले अहिंसा र सत्यको कुरा मात्र गरेनन्, आफ्नो जीवन नै त्यसअनुसार जिए, जसले करोडौँ मानिसलाई प्रेरित गर्‍यो। नेपालकै सन्दर्भमा, समाजसेवा, शिक्षा वा पत्रकारितामा इमानदारीपूर्वक काम गर्ने व्यक्तिहरू पनि इथोसका उदाहरण हुन्, जसको बोलीभन्दा उनको आचरण बलियो प्रमाण बन्छ। यस्ता व्यक्तिहरू तुरुन्त लोकप्रिय नहुन सक्छन्, तर समयसँगै उनीहरूको विश्वासनीयता गहिरो हुन्छ। निष्कर्षमा, इथोस सोच भएको व्यक्ति समाजको नैतिक कम्पास हो—जसले गलत र सही छुट्याउने आधार दिन्छ र दीर्घकालीन सामाजिक रूपान्तरणको जग बसाल्छ।

लोगोस (Logos) भनेको प्राचीन ग्रीक दर्शनबाट विकसित भएको एक केन्द्रीय अवधारणा हो, जसलाई अरिस्टोटलले वाक्चातुर्य (Rhetoric) का तीन आधार—इथोस, पाथोस र लोगोस—मध्ये तर्क, तथ्य, प्रमाण र कारण–परिणामको आधारमा बुझाउने शक्तिका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

लोगोसको मूल अर्थ “विवेक”, “तर्क” वा “युक्ति” हो। यसले भावनामा होइन, तथ्य, तथ्याङ्क, वैज्ञानिक प्रमाण, ऐतिह